مازوت و کاربردهای آن

مازوت چیست؟

مازوت یا نفت کوره، از انواع فرآورده های نفتی با ویسکوزیته بالا و کیفیت پایین است که به عنوان سوخت جایگزین گاز و گازوئیل در نیروگاه ها استفاده می شود که امروزه در کنار پایین بودن کیفیت بنزین، وسایل نقیله فرسوده، تجهیزات فرسوده نیروگاه و پالایشگاه ها و ... به عنوان یکی از عوامل آلودگی شهرها به شمار می رود. کیفیت این سوخت، به میزان گوگرد موجود در ساختار آن وابسته است. در کشورهایی مانند ایالات متحده و آمریکا، با شکستن ترکیب مازوت آن را به گازوئیل تبدیل می کنند. در گذشته به دلیل موجود نبودن تجهیزات لازم برای تبدیل مازوت به محصولات پتروشیمی، از مازوت برای گرم کردن خانه ها، سوخت لوکوموتیوها و ... استفاده می کردند.

مازوت یا نفت کثیف به طور کلی توسط کشورهای ایران، قزافستان، آذربایجان، ترکمنستان و ... در نتیجه تقطیر جزء به جزء و پالایش نفت خام تولید می گردد و گرما حاصل از سوختن آن برای مصارفی از جمله استفاده به عنوان حلال، تولید بخار در بویلر نیروگاه های حرارتی، کوره ها، گرمکن ها، موتورها و ... به کار می رود.استفاده از انواع نفت کوره نظیر مازوت، به دلیل برخورداری از مواد شیمیایی مختلف در ساختار خود، در برخورد با آب های سطحی یا خاک، تبخیر یا در آنها باقی مانده و در اثر تابش خورشید و فعالیت قارچ ها و باکتری ها، به ترکیباتی مانند بنزن، زایلین، تولوئن و ... تبدیل و به محیط زیست آسیب می رساند.  سوخت اصلی نیروگاه ها در کشورهای چین، هند، روسیه، آمریکا، استرالیا و... نفت کوره و زغال سنگ می باشد. علت عدم استفاده نیروگاه های ایران از مازوت و زغال سنگ، از عدم استفاده از تکلونوژی نیروگاهی کشورهای پیشرفته است. دودکش نیروگاه این کشورها با برخورداری از تجهیزات فیلتراسیون، گاز خروجی را تصفیه و مانع از انتشار آلاینده های مخرب می شوند و این امر صادرات نفت کوره را به ماهانه 1.5 الی 2 میلیون بشکه می رساند.

شرکت مادر تخصصی برق حرارتی، علت عدم استفاده نیروگاه های ایران از فناوری فیلتراسیون، عدم توجیه اقتصادی دانست، چراکه نیروگاه های ایران تنها در برخی فصول سرد سال ( یک الی دو ماه ) و در شرایط کمبود گازوئیل و گاز از مازوت استفاده می کنند، در حالیکه زمان بهره برداری از نیروگاه ها، برای توجیه اقتصادی نصب فیلتراسیون باید حداقل به به 72 درصد زمان بهره برداری از نیروگاه ها برسد. بر اساس آمار اطلاعات بدست آمده از مازوت سوزی نیروگاه های کشور، تنها 14 نیروگاه در کل کشور قادر به مصرف مازوت و گازوئیل هستند و استفاده از این دو سوخت منجر به آسیب و استهلاک تجهیزات نیروگاهی می شود، چراکه سوخت های گوگرد دار به هنگام خروج از نیروگاه با کاهش دما و واکنش با اسید سولفوریک، خوردگی ایجاد می کند. تجهیزات فیلتراسیون نیروگاه ها به دو صورت پس از احتراق و پیش از احتراق قابل نصب هستند و علی رغم کاهش آلودگی، تاثیری در کاهش اینگونه استهلاک ها ندارند. از سوی دیگر نصب این تجهیزات، مصرف قابل توجه منابع آب را به همراه دارد و عدم وجود آب کافی در منطقه نیروگاهی، اجرا این طرح را غیرممکن می سازد.

با این حال باید توجه داشت که محصول جانبی نیروگاه ها بدون استفاده از تجهیزات فیلتر و تصفیه، سوخت های گوگردی ارزشمند برای استفاده های مختلف می باشد، در صورتی که اگر فیلتراسیون پس از احتراق در نیروگاه ا اجرا شود، محصول حاصل مقدار زیادی گچ خواهد بود که خاک منطقه را از بین می برد. در حال حاضر 9 تا از پالایشگاه های کشور در حال تولید مازوت هستند که با جداسازی گوگرد در فرایند پالایش، می توانند از بروز مشکلات جلوگیری کنند. از جمله پالایشگاه های تولید کننده مازوت ( نفت کوره ) می توان به موارد زیر اشاره کرد:

❖ پالایشگاه نفت آبادان

❖ پالایشگاه نفت لاوان

❖ پالایشگاه نفت تبریز

❖ پالایشگاه نفت تهران

❖ پالایشگاه نفت شازند اراک

❖ پالایشگاه نفت کرمانشاه

❖ پالایشگاه نفت شیراز

❖ پالایشگاه نفت بندر عباس

❖ پالایشگاه نفت اصفهان

پتروشیمی های تولیدکننده مازوت

❖ پتروشیمی امیرکبیر

❖ پتروشیمی بندر امام

❖ پتروشیمی تبریز

❖ پتروشیمی ایلام

❖ پتروشیمی جم

سوخت های فسیلی گوگرد دار نظیر مازوت، به هنگام سوزاندن، ترکیبی حاوی درصد بالایی گاز سمی و بد بو، به نام گوگرد دی اکسید منتشر می کند، که در صورت افزایش غلظت آن در هوا تا 500ppb منجر به مسمومیت و مرگ خواهد شد. غلظت پایین تر این گاز، علائم و بیماری هایی مانند مشکلات قلبی و تنفسی، قرمزی چشم، درد قفسه سینه و ... را به همراه دارد. غلظت استاندارد این گاز در اتمسفر حدود 10ppb می باشد. سوزاندن مازوت و هرگونه سوخت های گوگردی، با ایجاد ذرات بسیار ریز حاوی سولفا تو نیترات به صورت معلق در هوا، خطر حملات قلبی، آسم و ... را تشدید می کند.

از دیگر اثرات مخرب استفاده از مازوت ها در صنایع می توان به ورود مقادیر زیادی اکسید گوگرد به اتمسفر و تبدیل ان به آئروسول های اسیدی تبدیل شونده به برف، باران و مه اشاره کرد. باران اسیدی حاصل از واکنش دی اکسید کربن و بخار آب، موجب حل شدن فلزات سنگین، ضعیف شدن خاک و ناتوان شدن خاک در نگه داشتن ریشه درختان، از بین رفتن پوشش گیاهی، فرسایش خاک و بروز سیلاب می گردد.

مصرف سوخت مازوت در نیروگاه های تولید برق به عنوان سوخت جایگزین گاز و گازوئیل انجام می پذیرد. با توجه به پاسخگو نبودن سوخت گازی برای مصرف نیروگاه ها، و نیاز کشور به تولید برق مصرفی مردم و قراردادهای صادرات برق، نیازمند همکاری مردم و همکاران صنعت برق برای اخذ تدابیر لازم هستیم. با این حال، قرارداد صادرات برق یا نفت به دلیل نیاز به درآمد های ارزی در شرایط تحریم، قابل چشم پوشی نیستند. در حال حاضر، تنها یک درصد از تولید گاز کشور برای تولید و صادرات برق در نیروگاه ها سوزانده می شود. استفاده از نیروگاه های برق آبی برای کمک به نیروگاه های حرارتی  در دست اقدام است.

افزون بر سوخت های نیروگاهی، فرسودگی نیروگاه ها نیز نقش موثری در آلودگی هوا ایفا می کند.